نخبگان ؛ سرمایهای که نباید فقط شناسایی شود، باید به کار گرفته شود
1 دقیقه خوانده شده
نخبگان؛ سرمایهای که نباید فقط شناسایی شود، باید به کار گرفته شود
هومن آریا | استاد دانشگاه
توسعه پایدار کشورها، بیش از آنکه به ذخایر زیرزمینی و منابع تجدیدناپذیر وابسته باشد، بر کیفیت سرمایه انسانی استوار است. اگرچه نفت، گاز و معادن میتوانند نقش پیشرانهای مقطعی رشد را ایفا کنند، اما توان عبور از ابربحرانها، خلق فناوری و حل مسائل پیچیده ملی، تنها از دانش، نوآوری و خلاقیت انسان سرچشمه میگیرد. نظریههای مدرن سرمایه انسانی و مدلهای رشد درونزا نیز بر همین حقیقت تأکید دارند: پایداری رشد اقتصادی، مستقیماً به انباشت دانش و مهارت گره خورده است. از این منظر، مسئله نخبگان یک موضوع صرفاً آموزشی یا تشریفاتی نیست؛ بلکه ملاک عیار حکمرانی، آینده توسعه و شرط لازم برای رقابتپذیری ملی است.
روز ملی نخبگان فرصتی مغتنم برای بازخوانی این ظرفیت راهبردی است. اما پرسش بنیادی امروز جامعه ما این نیست که (چگونه نخبه بیشتری تربیت کنیم؟)، بلکه این است: پس از پرورش نخبه، چه جایگاه ساختارمندی برای اندیشه، تخصص و توان حل مسئله او در الگوی مدیریت کشور تعریف کردهایم؟
نخبه فقط یک عنوان آموزشی نیست
در باور عمومی و گاه در نگاه برخی سیاستگذاران، (نخبه) مترادف با دانشآموز یا دانشجوی دارای معدل بالا و رتبه برتر کنکور تلقی میشود. این تعریف اگرچه بخشی از واقعیت را نشان میدهد، اما برای سیاستگذاری ملی کاملاً ناقص است. نخبه واقعی کسی است که افزون بر دانش تخصصی، از توان تحلیل، تفکر نقادانه، مسئلهشناسی و تبدیل دانش به راهکار عملی برخوردار باشد. به عنوان مدرس دانشگاه که سالها با دانشجویان در ارتباط بودهایم، بارها دیدهایم که نمرات بالا لزوماً نشاندهنده توان حل مسئله نیست و در مقابل، بسیاری از مستعدترین دانشجویان در آزمونهای تستمحور و استاندارد درخشش ظاهری ندارند.
از همین نقطه، اصل مغفولمانده سیاستگذاری نخبگانی آشکار میشود: نخبهای که امکان اثرگذاری نداشته باشد، ظرفیتی است که هنوز به فعلیت نرسیده است. سرمایه نخبگانی زمانی ارزش اجتماعی مییابد که از سطح فردی فراتر رفته و در خدمت حل گرههای عمومی جامعه قرار گیرد.
از (نخبهپروری) تا (نخبهبهکارگیری)
سالهاست که گفتمان رسمی بر شناسایی استعدادها و حمایت مالی از نخبگان تمرکز دارد؛ اما حلقه مفقوده این زنجیره، فاصله عمیق میان پرورش و بهکارگیری است. اگر نظام آموزشی هزاران استعداد را شناسایی و تربیت کند، اما ساختار اجرایی توان جذب و بهرهبرداری از آنان را نداشته باشد، بخش عظیمی از سرمایهگذاری ملی هدر رفته و خروجی آن به سرخوردگی، اتلاف توان و در نهایت مهاجرت میانجامد.
سیاست نخبگانی باید متضمن یک زنجیره ارزش کامل باشد:
شناسایی استعداد ← آموزش و توانمندسازی ← تجربه عملی ← ایجاد فرصت ← مسئولیتپذیری ← اثرگذاری
حذف هرکدام از این حلقهها، فرایند نخبگی را عقیم میکند. از این رو، سیاستگذاری نباید در اعطای تسهیلات، جوایز مالی و برگزاری همایشها متوقف شود، بلکه باید پاسخی روشن برای این پرسش داشته باشد: چگونه نخبه را وارد میدان واقعی حل مسائل کشور کنیم؟
دانشگاه؛ از تولید مقاله تا تولید راهکار
چالشهای امروز کشور از مدیریت بحران آب و انرژی گرفته تا حملونقل، محیطزیست، توسعه شهری، تحول دیجیتال و امنیت غذایی ابعادی چندلایه و پیچیده دارند و با روشهای سنتی و بخشینگر قابل مدیریت نیستند. حل این مسائل نیازمند تلفیق دانش روز، تجربه میدانی و رویکردهای بینرشتهای است.
در چنین فضایی، دانشگاه نباید به کارخانه تولید مقاله بیارتباط با نیاز جامعه تبدیل شود و دستگاه اجرایی نیز نباید صرفاً مجری بخشنامههای پیدرپی باشد.
ادبیات مارپیچ سهگانه (Triple Helix) بر پیوند ارگانیک دانشگاه، صنعت و دولت تأکید دارد. باید جریانی دوطرفه شکل گیرد که در آن، مسائلی واقعی کشور به صورت پروژههای علمی به دانشگاه ارجاع داده شوند و راهحلهای برخاسته از دانشگاه، در میدان اجرا به کار گرفته شوند. دانشجوی مهندسی باید صحنه واقعی صنعت را لمس کند، دانشجوی مدیریت باید با چالشهای اجرایی دستگاهها درگیر شود و پژوهشگر باید بتواند چالشهای واقعی کشور را محور رساله خود قرار دهد. تنها در این الگوست که دانشگاه از یک جزیره ایزوله، به رکن اصلی نظام حل مسئله تبدیل میشود.
حکمرانی نخبگانی و مسئله اعتماد
حساسترین عرصه برای بهرهگیری از توان نخبگان، مدیریت عمومی و حکمرانی است. تصمیمات مدیریتی در سطوح کلان، زندگی میلیونها شهروند را تحت تأثیر قرار میدهند و کیفیت این تصمیمها مستقیماً به میزان بهرهگیری از دانش تخصصی وابسته است. نقشآفرینی متخصصان نباید به حضور در نشستهای تشریفاتی یا شوراهای مشورتی بیاثر تقلیل یابد. نخبگان زمانی نقش واقعی خود را ایفا میکنند که در فرایند تحلیل، برنامهریزی، طراحی، ارزیابی و تصمیمگیری سهم داشته باشند.
از سوی دیگر، اثرگذاری نخبه نیازمند (اعتماد متقابل) است. نخبه بیش از امکانات رفاهی، به اعتماد ساختاری نیاز دارد؛ اینکه فرصت مسئولیتپذیری، ارزیابی ایده و حضور در پروژههای پیشران به او داده شود. این اعتماد به معنای نادیده گرفتن تجربیات موجود نیست. تجربه، راه را میشناسد و دانش تخصصی، افقهای تازه میگشاید؛ ترکیب مبارک این دو، زیربنای یک نظام مدیریتی یادگیرنده، پویاتری و مسئلهمحور خواهد بود.دددذ
مهاجرت؛ معلول یک چالش ساختاری
پدیده مهاجرت نخبگان را نمیتوان جدای از منظومه عوامل علمی، اقتصادی، حرفهای و اجتماعی تحلیل کرد. دعوتهای کلامی به ماندن، بدون تغییر در زیرساختها اثرگذار نخواهد بود. متخصص زمانی ماندن را انتخاب میکند که آینده حرفهای خود را در داخل کشور شفاف، معنادار و امیدبخش ببیند.
فرصتهای شغلی متناسب با دانش، امکانات پژوهشی، دسترسی به زیرساختها، امنیت شغلی، شایستهسالاری و احساس مشارکت در تصمیمگیریهای کلان، ارکان اصلی حفظ سرمایه انسانی هستند. سیاست نخبگانی موفق، صرفاً سیاست بازگرداندن افراد نیست؛ بلکه سیاست خلق زیستبومی برای ماندن، بازگشت و اثرگذاری است.
علاوه بر این، ادبیات جهانی توسعه از الگوی فرار مغزها به سمت گردش مغزها (Brain Circulation) حرکت کرده است. امروز ارتباط متخصصان با سرزمین مادری مستلزم حضور فیزیکی دائمی نیست. با اتکا به شبکههای علمی، فناوریهای ارتباطی و مدلهای همکاری فرامرزی، میتوان شبکهای پایدار از نخبگان داخل و خارج کشور ایجاد کرد تا دانش، تجربه و فناوری بهصورت مداوم در شریانهای توسعه کشور جریان یابد.
نخبهپروری؛ سرمایهگذاری از رده مدرسه
نظام نخبگانی را نمیتوان از صندلیهای دانشگاه آغاز کرد. کشف استعدادها باید از سالهای نخست مدرسه صورت گیرد و مهمتر از شناسایی، فراهم کردن محیط مناسب برای رشد است. نظام آموزشی حافظهمحور، توان تربیت نسل نوآور را ندارد. تفکر نقادانه، مهارت حل مسئله، کار گروهی، خلاقیت و هوش دیجیتال باید در کتب و برنامههای درسی گنجانده شوند. نخبهپروری یک سرمایهگذاری بیننسلی و مستمر است، نه یک پروژه کوتاهمدت و مناسبتی.
چه باید کرد؟ ۴ راهکار عملیاتی و ساختاری
برای عبور از آسیبهای موجود و تحقق حکمرانی مسئلهمحور، اتخاذ چهار گام عملیاتی زیر ضروری است:
۱-طراحی برنامه کارورزی نخبگانی در دستگاههای اجرایی: ایجاد سازوکاری ساختارمند تا پژوهشگران و دانشجویان برتر، دوره مشخصی را در پروژههای کلیدی وزارتخانهها، شهرداریها و بنگاههای بزرگ اقتصادی بگذرانند.
۲-راه اندازی سامانه ملی مسائل واقعی: ایجاد بستری شفاف که در آن دستگاههای اجرایی چالشهای خود را عرضه کرده و دانشگاهها، پایاننامهها و پژوهشهای خود را مستقیماً منطبق بر حل این مسائل تعریف کنند.
۳-تأسیس مسیر شایستهمحور ورود به بدنه تصمیمسازی: تدوین شیوهنامهای شفاف تا متخصصان جوان بتوانند بر اساس توانمندی، خلاقیت و دانش روز و نه صرفاً بر اساس سنوات اداری به سطوح کارشناسی ارشد و تصمیمسازی راه یابند.
۴-تغییر شاخصهای ارزیابی عملکرد نخبگانی: سنجش موفقیت بنیادها و نهادهای متولی نخبگان نه بر اساس تعداد جوایز اعطایی یا همایشهای برگزارشده، بلکه بر پایه (میزان مسائل حلشده) و (پروژههای عملیاتیشده)در سطح ملی.
در انتها جهان آینده، عرصه رقابت سخت بر سر استعدادها، فناوریهای نوظهور مانند هوش مصنوعی، اقتصاد دیجیتال و انرژیهای تجدیدپذیر است. در این رقابت، کشورهایی پیروز خواهند شد که سرمایه انسانی خود را سریعتر شناسایی کنند، بهتر بپرورند و مهمتر از همه، فضای اثرگذاری واقعی را برای آنان فراهم سازند.
روز ملی نخبگان نباید به مناسکی سالانه برای تجلیلهای مقطعی تقلیل یابد؛ بلکه باید نقطهای برای طرح این پرسش بنیادین باشد: آیا ساختارهای مدیریتی، اقتصادی و اجرایی ما آمادگی پذیرش و بهکارگیری دانش نخبگان را دارند؟
نخبگان، سرمایههایی برای ویترینها و مراسم تشریفاتی نیستند؛ آنان گرهگشای مسائل واقعی کشورند. مهمترین پیام امروز این است: نخبه را نباید فقط شناخت؛ باید به او اعتماد کرد، به او مسئولیت داد و توانش را در مسیر ساختن آینده ایران به کار گرفت.
نه یک پروژه کوتاهمدت و مناسبتی.
چه باید کرد؟ ۴ راهکار عملیاتی و ساختاری
برای عبور از آسیبهای موجود و تحقق حکمرانی مسئلهمحور، اتخاذ چهار گام عملیاتی زیر ضروری است:
۱-طراحی برنامه کارورزی نخبگانی در دستگاههای اجرایی: ایجاد سازوکاری ساختارمند تا پژوهشگران و دانشجویان برتر، دوره مشخصی را در پروژههای کلیدی وزارتخانهها، شهرداریها و بنگاههای بزرگ اقتصادی بگذرانند.
۲-راه اندازی سامانه ملی مسائل واقعی: ایجاد بستری شفاف که در آن دستگاههای اجرایی چالشهای خود را عرضه کرده و دانشگاهها، پایاننامهها و پژوهشهای خود را مستقیماً منطبق بر حل این مسائل تعریف کنند.
۳-تأسیس مسیر شایستهمحور ورود به بدنه تصمیمسازی: تدوین شیوهنامهای شفاف تا متخصصان جوان بتوانند بر اساس توانمندی، خلاقیت و دانش روز و نه صرفاً بر اساس سنوات اداری به سطوح کارشناسی ارشد و تصمیمسازی راه یابند.
۴-تغییر شاخصهای ارزیابی عملکرد نخبگانی: سنجش موفقیت بنیادها و نهادهای متولی نخبگان نه بر اساس تعداد جوایز اعطایی یا همایشهای برگزارشده، بلکه بر پایه (میزان مسائل حلشده) و (پروژههای عملیاتیشده)در سطح ملی.
در انتها جهان آینده، عرصه رقابت سخت بر سر استعدادها، فناوریهای نوظهور مانند هوش مصنوعی، اقتصاد دیجیتال و انرژیهای تجدیدپذیر است. در این رقابت، کشورهایی پیروز خواهند شد که سرمایه انسانی خود را سریعتر شناسایی کنند، بهتر بپرورند و مهمتر از همه، فضای اثرگذاری واقعی را برای آنان فراهم سازند.
روز ملی نخبگان نباید به مناسکی سالانه برای تجلیلهای مقطعی تقلیل یابد؛ بلکه باید نقطهای برای طرح این پرسش بنیادین باشد: آیا ساختارهای مدیریتی، اقتصادی و اجرایی ما آمادگی پذیرش و بهکارگیری دانش نخبگان را دارند؟
نخبگان، سرمایههایی برای ویترینها و مراسم تشریفاتی نیستند؛ آنان گرهگشای مسائل واقعی کشورند. مهمترین پیام امروز این است: نخبه را نباید فقط شناخت؛ باید به او اعتماد کرد، به او مسئولیت داد و توانش را در مسیر ساختن آینده ایران به کار گرفت.
