مدیری که سازمانش را اره میکند!
گاهی برای نجات یک سازمان، باید مدیر از جای خود بلند شود
در تصویر، مدیری را میبینیم که با تمام توان مشغول اره کردن ستونهای ساختمانی است که خودش در آن زندگی میکند. پنجرهها شکستهاند، درها از جا درآمدهاند، ستونها ترک برداشتهاند و آوار بر سر سازمانی میریزد که قرار بوده محل کار، خدمت و پیشرفت باشد. نکته تلخ ماجرا این است که مرد ارهبهدست، نه دشمن بیرونی است و نه رقیبی در کمین؛ او همان کسی است که مسئول حفظ و استحکام این بناست.
این تصویر، یک شوخی ساده درباره مدیران ناکارآمد نیست؛ روایتی از یک خطای عمیق در فهم مدیریت است: گاهی کسی که اختیار بیشتری برای اداره یک سازمان دارد، بیش از دیگران میتواند به آن آسیب بزند.
در بسیاری از سازمانها، وقتی نشانههای ناکارآمدی ظاهر میشود، نخستین متهمان کارکناناند. بهرهوری پایین آمده؟ نیروی انسانی ضعیف است. کارها پیش نمیرود؟ کارشناسان همکاری نمیکنند. مردم ناراضیاند؟ کارکنان پاسخگو نیستند. برنامهها به نتیجه نرسیدهاند؟ باید نیروها جابهجا شوند و چهرههای تازهای به کار گرفته شوند.
اما پرسش اصلی معمولاً در حاشیه میماند: سهم مدیر از این ناکارآمدی چقدر است؟
مدیریت فقط داشتن حکم، امضا کردن نامهها، برگزاری جلسه و صدور دستور نیست. مدیر مسئول ایجاد هماهنگی، تعریف اولویتها، استفاده از ظرفیت نیروها، حل تعارضها و فراهم کردن شرایطی است که سازمان بتواند مأموریت خود را انجام دهد. اگر این وظایف بهدرستی انجام نشوند، تغییر پیدرپی کارکنان لزوماً چیزی را اصلاح نمیکند؛ چهبسا تنها صورت مسئله را تغییر دهد و ریشههای مشکل را دستنخورده باقی بگذارد.
وقتی تغییر، جای اصلاح را میگیرد
یکی از خطاهای رایج در مدیریت، اشتباه گرفتن جابهجایی با تحول است. تغییر افراد، اگر بر پایه ارزیابی کارشناسی، نیاز واقعی سازمان و معیارهای روشن انجام شود، میتواند ضروری و سازنده باشد. اما هنگامی که تغییر نیروی انسانی به واکنشی دائمی در برابر مشکلات تبدیل شود، باید پرسید آیا سازمان در حال اصلاح است یا فقط هزینه ناکارآمدی خود را از جیب کارکنان میپردازد؟
سازمانی که با هر تغییر مدیریتی، نیروهای باتجربه خود را کنار میگذارد، تصمیمهای گذشته را نادیده میگیرد و مسیرهای کاری را از نو تعریف میکند، بهتدریج حافظه سازمانیاش را از دست میدهد. تجربهها پراکنده میشوند، اعتماد کاهش مییابد و کارشناسان بهجای تمرکز بر حل مسئله، انرژی خود را صرف پیشبینی تصمیم بعدی مدیر میکنند.
در چنین فضایی، حتی کارکنان توانمند نیز ممکن است به نیرویی منفعل تبدیل شوند؛ نه لزوماً به دلیل فقدان انگیزه یا تخصص، بلکه چون میبینند دانش و تجربهشان در تصمیمگیریها جدی گرفته نمیشود.
البته هیچ سازمانی با حفظ همیشگی وضع موجود پیشرفت نمیکند. گاهی تغییر کارکنان ضروری است و گاهی ساختار، فرایندها یا حتی مدیریت باید تغییر کند. مسئله، مخالفت با تغییر نیست؛ مسئله، تغییری است که بدون تشخیص درست مسئله انجام میشود و بهجای درمان، آسیب را گسترش میدهد.
مدیر؛ صاحب سازمان یا امانتدار آن؟
در نظام اداری، یک تفاوت اساسی وجود دارد که گاهی فراموش میشود: مدیر مالک سازمان نیست. او برای مدتی مسئولیت اداره مجموعهای را بر عهده میگیرد که سرمایه، اعتبار، دانش و امکانات آن حاصل سالها فعالیت افراد مختلف است.
مدیر میآید و میرود، اما سازمان باید باقی بماند. مردم همچنان به خدمات آن نیاز دارند، کارکنان باید بتوانند وظایف خود را انجام دهند و تجربههای ارزشمند نباید با پایان دوره مسئولیت یک فرد از بین بروند.
از همین رو، معیار ارزیابی یک مدیر نباید صرفاً تعداد تغییراتی باشد که ایجاد کرده یا میزان اطاعت مجموعه از دستورات او. پرسش مهمتر این است که سازمان را در چه وضعیتی تحویل گرفته و در چه وضعیتی تحویل میدهد؟ آیا بهرهوری افزایش یافته است؟ آیا فرایندها شفافتر شدهاند؟ آیا نیروهای توانمند فرصت رشد پیدا کردهاند؟ آیا اعتماد عمومی و کیفیت خدمات بهبود یافته است؟
مدیری که برای تثبیت موقعیت خود، نیروهای منتقد را حذف میکند، تصمیمگیری را به حلقهای محدود میسپارد و هر مخالفت کارشناسی را نشانه نافرمانی میداند، ممکن است در کوتاهمدت سکوت بیشتری در سازمان ایجاد کند؛ اما سکوت سازمانی الزاماً نشانه رضایت، نظم یا کارآمدی نیست. گاهی این سکوت، نشانه آن است که افراد دیگر امیدی به اثرگذاری ندارند.
هزینهای که در صورتحسابها دیده نمیشود
آسیب مدیریتی همیشه در قالب یک پرونده تخلف یا یک آمار آشکار ظاهر نمیشود. گاهی هزینه واقعی در فرصتهایی است که از دست میروند؛ در طرحهایی که اجرا نمیشوند، نیروهایی که انگیزه خود را از دست میدهند، اربابرجوعی که با تجربهای نامطلوب سازمان را ترک میکند و کارشناسی که ترجیح میدهد دانستههایش را برای خودش نگه دارد.
پژوهشهای انجامشده درباره ناکارآمدی مدیریت منابع انسانی در سازمانهای دولتی ایران نیز بر درهمتنیدگی عوامل ساختاری، رفتاری و زمینهای تأکید کردهاند؛ از رابطهمداری و بیانگیزگی تا فرایندهای اداری ناکارآمد و انتصابهای غیرشایستهمحور. این یافتهها نشان میدهند که تقلیل همه مشکلات به عملکرد کارکنان، تصویری ناقص از واقعیت سازمانی ارائه میکند.
در نتیجه، اصلاح سازمان به سازوکاری نیاز دارد که عملکرد مدیران را نیز با شاخصهای روشن و قابل سنجش ارزیابی کند؛ سازوکاری که تنها به نتیجه کوتاهمدت توجه نداشته باشد، بلکه آثار تصمیمهای مدیریتی بر سرمایه انسانی، اعتماد، کیفیت خدمات و پایداری عملکرد را هم بسنجد.
پیش از آنکه آخرین ستون فروبریزد
پیام این کاریکاتور روشن است: گاهی برای نجات یک سازمان، به تغییر همه کارکنان نیاز نیست؛ به مدیری نیاز است که لحظهای از جای خود بلند شود، از فاصلهای تازه به مجموعه نگاه کند و بپرسد آیا خودش بخشی از مسئله شده است؟
این پرسش، نشانه ضعف مدیریت نیست؛ نشانه بلوغ آن است. مدیر توانمند کسی نیست که هرگز اشتباه نمیکند، بلکه کسی است که اشتباه را میپذیرد، نقد را میشنود و پیش از آنکه خسارت گسترده شود، مسیر خود را اصلاح میکند.
اگر ستونهای سازمان ترک برداشتهاند، باید دید چه چیزی آنها را فرسوده است. اگر پنجرهها شکستهاند، باید منشأ ضربه را شناخت. اگر درها بسته شدهاند، باید پرسید چه کسی و با چه منطقی راه ورود ایدههای تازه و صدای کارکنان را مسدود کرده است.
و اگر مدیری با دستان خود مشغول اره کردن خانهای است که مسئول حفظ آن است، دیگر نمیتوان همه چیز را به ضعف مصالح یا کوتاهی ساکنان نسبت داد.
سازمانها همیشه از کمبود منابع یا ضعف کارکنان آسیب نمیبینند؛ گاهی از تصمیمهایی آسیب میبینند که در بالاترین سطح گرفته میشوند و هیچکس جرئت نمیکند درباره آنها سؤال کند.
شاید مهمترین اصلاح مدیریتی، پیش از صدور هر حکم جابهجایی و پیش از کنار گذاشتن هر نیروی انسانی، همین باشد: مدیر یک لحظه دست از اره کردن بردارد و از خودش بپرسد؛ من در حال ساختن این سازمانم یا ویران کردن آن؟
زیرا وقتی مدیر، ستونهای خانه خودش را اره میکند، دیگر مسئله فقط یک ساختمان آسیبدیده نیست؛ مسئله، مدیریتی است که معنای مسئولیت را فراموش کرده است.
مازندران امروز