استاندارد دوگانه در وزارت بهداشت؛ عدالت برای همه یا امتیاز برای یک گروه؟
پرستار باید در بالین بماند؛ پزشک چرا نه؟ عدالت در نظام سلامت یا امتیازخواهی صنفی؟
نامه ممنوعیت بهکارگیری پرستاران در امور اداری و ستادی، اگر واقعاً با هدف جبران کمبود نیروی بالینی صادر شده باشد، در ظاهر قابل دفاع است؛ اما یک سؤال اساسی دارد: چرا این حساسیت فقط درباره پرستاران وجود دارد؟ آیا کمبود نیروی انسانی در نظام سلامت فقط مربوط به پرستاران است یا پزشک، ماما و سایر گروههای درمانی هم جزئی از همین نظام هستند؟
اگر استدلال وزارت بهداشت این است که هر پرستاری که در ستاد یا امور اداری فعالیت میکند، یک نیروی بالینی را از بیمارستان محروم کرده است، همین منطق درباره پزشکان نیز باید اجرا شود.
چطور ممکن است پزشکی که دوران طرح خود را میگذراند، به ریاست یک بیمارستان منصوب شود؟ آیا واقعاً در آن بیمارستان هیچ نیروی توانمند و باتجربهای برای مدیریت وجود ندارد؟ آیا پزشک بودن بهتنهایی به معنای داشتن صلاحیت مدیریت بیمارستان است؟
چطور میتوان پذیرفت پزشکی که در چند مرکز درمانی فعالیت میکند و صبح و شب در چند محل شیفت دارد، همزمان مسئولیت سنگین ریاست بیمارستان را نیز بر عهده بگیرد؟ آیا مدیریت بیمارستان یک مسئولیت تشریفاتی است که بتوان آن را در فاصله میان چند شیفت پزشکی انجام داد؟
بیمارستان یک مجموعه پیچیده و شبانهروزی است؛ مدیریت آن نیازمند حضور مؤثر، پاسخگویی، آشنایی با مدیریت منابع انسانی، اقتصاد سلامت، مدیریت بحران، ایمنی بیمار و شناخت واقعی فرایندهای درمانی است. عنوان پزشک بهتنهایی هیچکدام از این صلاحیتها را تضمین نمیکند.
پرسش دیگر این است که چرا بعضی از پزشکان صرفاً به دلیل تعلق به یک تیم، گروه یا حلقه خاص، بدون آنکه ضرورت حضورشان در ستاد بهروشنی مشخص باشد، در جایگاههای اداری و مدیریتی قرار میگیرند؟ آیا ستاد دانشگاه علوم پزشکی محل خدمت و مأموریت تخصصی است یا محل توزیع جایگاه بین افراد نزدیک به ساختار قدرت؟
اگر خروج پرستار از بالین جرم مدیریتی محسوب میشود، خروج پزشک از بالین چرا نباید با همان حساسیت بررسی شود؟
اگر حضور پرستار در ستاد به دلیل کمبود نیرو ممنوع است، پزشکانی که میتوانند در مناطق محروم، بیمارستانها و مراکز درمانی خدمت کنند، اما در پستهای غیرمرتبط اداری مستقر شدهاند، چرا مشمول همین سیاست نمیشوند؟
مسئله این نیست که پرستار حتماً باید در بالین بماند و پزشک حتماً باید در بالین باشد؛ مسئله این است که هیچ گروهی نباید از پاسخگویی و معیارهای عادلانه مستثنا شود.
البته ممکن است برخی پستهای ستادی به تخصص پزشکی نیاز داشته باشند و برخی پرستاران نیز با تجربه و دانش مدیریتی خود صلاحیت حضور در مدیریت را داشته باشند. بنابراین ممنوعیت مطلق و مبتنی بر عنوان رشته، بهجای ارزیابی ضرورت شغلی و صلاحیت افراد، سیاستی غیرمنصفانه و غیرعلمی است.
از سوی دیگر، مدیریت بیمارستان نباید ملک انحصاری یک گروه حرفهای تلقی شود. ریاست بیمارستان یک مسئولیت مدیریتی است، نه جایزهای برای پزشک بودن. اگر قرار است مدیر انتخاب شود، باید بر اساس تجربه، توانمندی، دانش مدیریت سلامت، سابقه عملکرد و پاسخگویی انتخاب شود؛ نه صرفاً مدرک پزشکی، روابط سازمانی یا وابستگی به یک تیم خاص.
وزارت بهداشت باید به چند سؤال روشن پاسخ دهد:
۱. آمار پزشکان، پرستاران و ماماهایی که در پستهای غیر بالینی و ستادی مشغولاند، چقدر است؟
۲. چند نفر از مدیران بیمارستانها، همزمان در چند مرکز درمانی فعالیت میکنند و میزان حضور واقعی و مؤثرشان در محل مدیریت چقدر است؟
۳. ملاک انتخاب رئیس بیمارستان چیست؟ صلاحیت مدیریتی و سابقه اجرایی یا صرفاً پزشک بودن و روابط سازمانی؟
۴. چه تعداد از پزشکان در پستهای ستادی حضور دارند، در حالی که بیمارستانها و مناطق محروم با کمبود پزشک مواجهاند؟
۵. آیا درباره انتصابهای مدیریتی، ارزیابی عملکرد و تعارض منافع، سازوکار شفاف و قابل نظارتی وجود دارد؟
نکته اساسی اینجاست که نظام سلامت با بخشنامههای یکطرفه اصلاح نمیشود. نمیتوان برای یک گروه محدودیت وضع کرد و برای گروه دیگر امتیاز قائل شد. نمیتوان از پرستار انتظار داشت تمام ظرفیت حرفهای خود را در بالین صرف کند، اما درباره نحوه استفاده از ظرفیت پزشکان و انتصابهای مدیریتی سکوت کرد.
اگر هدف واقعاً نجات بیمارستانها از کمبود نیروی انسانی است، باید تمام گروههای درمانی، تمام پستهای غیر بالینی، تمام انتصابهای مدیریتی و تمام ظرفیتهای مغفولمانده بررسی شوند.
عدالت یعنی قانون و معیار برای همه یکسان باشد؛ نه اینکه پرستار به دلیل خروج از بالین بازخواست شود، اما پزشک به دلیل عنوان و جایگاه حرفهای خود از همان پرسشها مصون بماند.
وزارت بهداشت باید بهجای محدود کردن یک گروه و نادیده گرفتن وضعیت سایر گروهها، ابتدا خانه خود را از نظر توزیع نیروی انسانی، انتصابهای غیرتخصصی، مدیریتهای کمحضور و جایگاههای مبتنی بر روابط سامان دهد.
پرستار نیروی ذخیره و قابل انتقال برای جبران همه کمبودهای نظام سلامت نیست. پزشک هم نباید به صرف پزشک بودن، صاحب طبیعی همه جایگاههای مدیریتی تلقی شود.
سؤال نهایی این است: آیا دغدغه وزارت بهداشت تأمین نیروی انسانی برای خدمت به مردم است یا حفظ یک ساختار نابرابر که در آن محدودیتها برای بعضیهاست و امتیازها برای بعضی دیگر؟
اگرچه چندی قبل معاونت درمان وزارت بهداشت در نامه ای به معاونت توسعه وزارت همین موارد را مطرح نمودند و نوید اصلاحات ساختاری در وزارت بهداشت را دادند!